جليل ، عظيم الشأن بوده و « مرتضى » بلا واسطه و « نجاشي » با واسطه از أو روايت ميكنند « 1 » . وى داراى كتابهائى است كه از آن جمله « الرد على الواقفة » وكتاب « التوحيد ونفى التشبيه » « 2 » است . صاحب « أدب المرتضى » گويد : « مرتضى » را استادان ديگرى نيز بوده كه من در أثناء مطالعهء كتب رجال خصوصا كتاب « رياض العلماء » به نام آنان برخورد كرده‌ام « 3 » . شاگردان سيد مرتضى : شريف مرتضى را شاگردان بسيارى نيز بوده كه از عده‌اى از آنان ذيلا نام برده ميشود : 1 - « محمد بن الحسن بن علي الطوسي » 385 - 460 شيخ ورئيس طائفهء اماميه پس از مرتضى ، جليل القدر ، عظيم المنزلة ، ثقة ، عين ، صدوق ، عارف به اخبار ورجال وفقه وأصول وكلام وأدب ودانشهاى ديگرى بود كه در آن عصر رواج داشت . سيد هر ماه به أو 12 دينار شهريه مىپرداخت ، وى پس از وفات سيد جانشين أو در زعامت اماميه گشت وكرسي كلام در بغداد - كه جز به يگانه‌يى از اعلام عصر داده نميشد - به أو تفويض شد ، در بغداد فتنه‌ها برپا شد وكتب شيخ در آن فتنه‌ها بسوخت لذا به نجف اشرف مهاجرت كرد وحوزهء علميه نجف كه تا بحال مورد افتخار دانشمندان شيعي است تأسيس ، وعقائد أصولي وفروعى را تهذيب نمود واز خود در اين باب نظراتى به جاى گذاشت كه تا حدود يك قرن دانشمندان شيعه مقلدان وى محسوب ميشدند وتابحال آراء ونظرات أو مورد بحث وتدقيق واستفادهء دانشمندان بزرگ واقع شده وميشود . شيخ طوسي داراى تأليفات بسيارى است كه مهمترين آنها در حديث « تهذيب » و « استبصار » است كه از أصول چهارگانهء اماميه است ، ودر فقه « نهاية » و « خلاف » و « مبسوط » ، ودر تفسير « تبيان » ، ودر أصول فقه « عدة الأصول » ، ودر كلام « تلخيص الشافي » كه تلخيص « الشافي » سيد است و « شرح جمل العلم والعمل » كه به « تمهيد الأصول » موسوم وأصل آن نيز از « سيد » است ، ودر رجال « فهرست » كه بخواست « سيد مرتضى » آنرا تأليف كرده و « الأبواب » كه به « كتاب الرجال » معروف است ، ودر ادعيه « مصباح المتهجد » ، ونيز شيخ داراى كتب ديگرى است كه ذكر آنها خلاف وضع اين مختصر است . 2 - « حمزة بن عبد العزيز الديلمي » ملقب به « سلار » ( سالار ) در گذشته به سال 448 ويا 463 كه يكى از أعاظم اماميه واز أكابر تلاميذ مرتضى واز خواص أصحاب أو بود كه بديشان در فتوى اعتماد ميداشت ، سيد أو را نائب خود در شهر حلب ، وگاه جانشين خود در تدريس نيز قرار ميداد ، أو اولين كسى بود كه به حرمت نماز جمعه در زمان غيبت فتوى داد . سلار داراى تأليفاتى است كه از آن جمله بايد « المقنع » و « التقريب » « 4 » و « المراسم » و

--> ( 1 ) - روضات الجنات ج 1 ص 183 . ( 2 ) - روضات الجنات ص 183 ورجال أبو على باب العين . ( 3 ) - صاحب « أدب المرتضى » در پاورقى صفحه 116 نام عده‌اى از آنان را با ذكر مستند بيان داشته است ، مراجعه شود . ( 4 ) - روضات الجنات در ص 200 نقل از خلاصهء علامه ، وهمچنين كتب ديگر اين كتاب را به نام « التقريب » ياد ميكنند ولى أدب المرتضى در ص 118 آنرا بنام « التعريب » ياد كرده است .